Dziś Światowy Dzień Węży

Na świecie opisano ponad 4 000 gatunków węży, zamieszkujących niemal wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. W Polsce ich różnorodność jest znacznie mniejsza – naturalnie występuje zaledwie pięć gatunków.

Wszystkie polskie węże są zwierzętami zmiennocieplnymi (ektotermicznymi), co oznacza, że temperatura ich ciała zależy od warunków otoczenia. Dlatego często można je spotkać wygrzewające się na nasłonecznionych kamieniach, pniach czy leśnych drogach.

Większość prowadzi skryty tryb życia. Są aktywne głównie od wiosny do jesieni, a ich aktywność zależy od temperatury oraz dostępności pokarmu. Węże odżywiają się przede wszystkim gryzoniami, płazami, jaszczurkami, rybami. Nie rozrywają swojej ofiary - połykają ją w całości dzięki wyjątkowo ruchomej czaszce oraz elastycznym więzadłom łączącym kości szczęk.

Wszystkie polskie gatunki węży zapadają zimą w stan hibernacji. W zależności od gatunku zazwyczaj trwa ona od około października lub listopada do marca albo kwietnia. Na zimowiska wybierane są nory gryzoni, szczeliny skalne, wykroty, sterty kamieni oraz inne. Często kilka, a nawet kilkadziesiąt osobników różnych gatunków zimuje wspólnie w jednym schronieniu.

Okres godowy przypada zwykle na wiosnę, krótko po zakończeniu hibernacji. Samce aktywnie poszukują samic, a u niektórych gatunków dochodzi do charakterystycznych "tańców" lub zapasów rywalizujących samców. W Polsce występują zarówno gatunki: jajorodne – składające jaja oraz jajożyworodne – młode rozwijają się w organizmie samicy i rodzą się już w pełni ukształtowane. Młode od momentu narodzin lub wyklucia są całkowicie samodzielne i nie pozostają pod opieką rodziców.

W Polsce występują następujące gatunki węży:

Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix)

Najbardziej rozpoznawalny polski wąż. Osiąga długość od 80 do nawet do 150 cm. Łatwo rozpoznać go po charakterystycznych żółtych lub kremowych plamach znajdujących się za głową.

Najczęściej spotykany jest w pobliżu jezior, rzek, stawów i terenów podmokłych. Doskonale pływa i nurkuje. Żywi się głównie żabami, traszkami oraz rybami. Jest całkowicie niejadowity i bardzo płochliwy. W sytuacji zagrożenia może udawać martwego lub wydzielać nieprzyjemnie pachnącą substancję odstraszającą drapieżniki.

Zaskroniec rybołów (Natrix tessellata)

To najrzadszy polski gatunek węża, występujący jedynie lokalnie na Śląsku Cieszyńskim. Preferuje ciepłe doliny dużych rzek.

Nie posiada charakterystycznych żółtych plam za głową. Na grzbiecie widoczny jest ciemny, szachownicowy wzór. Jest znakomitym pływakiem i niemal całe życie związane jest z wodą.

Jego pokarm stanowią głównie ryby, które chwyta pod wodą. Podobnie jak zaskroniec zwyczajny jest całkowicie niejadowity.

Gniewosz plamisty (Coronella austriaca)

To niewielki, bardzo skryty wąż osiągający zwykle 60–80 cm długości. Często bywa mylony z żmiją zygzakowatą, ponieważ posiada podobne ubarwienie, jednak nie ma charakterystycznego zygzaka na grzbiecie, a jego źrenice są okrągłe.

Preferuje suche, dobrze nasłonecznione siedliska: wrzosowiska, kamieniołomy, skraje lasów oraz murawy kserotermiczne.

Poluje głównie na jaszczurki i drobne gryzonie. Jest niejadowity i całkowicie niegroźny dla człowieka.

Wąż Eskulapa (Zamenis longissimus)

Największy polski wąż, osiągający nawet 180–200 cm długości. W Polsce występuje wyłącznie w Bieszczadach, gdzie znajduje się północna granica jego naturalnego zasięgu.

Ma smukłe ciało i jednolite oliwkowe lub brązowawe ubarwienie. Doskonale wspina się po drzewach i krzewach, wykorzystując je podczas polowania.

Żywi się przede wszystkim drobnymi ssakami oraz ptakami. Jest gatunkiem bardzo rzadkim, objętym ścisłą ochroną i stanowi jeden z symboli bieszczadzkiej przyrody.

Żmija zygzakowata (Vipera berus)

To jedyny naturalnie występujący w Polsce gatunek jadowitego węża. Osiąga zwykle 50–80 cm długości. Najbardziej charakterystyczną cechą jest ciemny zygzak biegnący przez środek grzbietu, choć zdarzają się również osobniki całkowicie czarne (melanistyczne).

Żmija zasiedla bardzo różnorodne środowiska – od torfowisk i bagien po lasy, polany oraz tereny górskie.

Jej pokarm stanowią głównie gryzonie, jaszczurki i płazy. Wbrew powszechnym opiniom nie jest agresywna. W większości przypadków unika kontaktu z człowiekiem i atakuje jedynie wtedy, gdy nie ma możliwości ucieczki lub zostanie przypadkowo nadepnięta.

Ukąszenie jest bolesne i wymaga konsultacji lekarskiej, jednak dzięki współczesnej medycynie zgony należą do wyjątkowej rzadkości. Szczególną ostrożność powinny zachować dzieci, osoby starsze oraz osoby uczulone na składniki jadu.

Wszystkie krajowe węże znajdują się pod ochroną. Pełnią niezwykle ważną funkcję w przyrodzie, regulując liczebność gryzoni i płazów oraz stanowiąc pokarm dla wielu ptaków drapieżnych i ssaków.

Najlepszym sposobem postępowania podczas spotkania węża jest zachowanie spokoju i umożliwienie mu swobodnej ucieczki. Węże nie atakują ludzi bez powodu, a ich obecność świadczy o dobrze zachowanym, cennym przyrodniczo środowisku.

Zamiast się ich obawiać, warto je poznać i docenić ich rolę w polskiej przyrodzie.